rrethana & rrethina

Kritikë dhe Aktivizëm

Antinomitë e Arsyes Tolerante

Liberalizëm apo Fondamentalizëm?

Dy Konakë Molepsur me Murtajë!

Nga Slavoj Zizek 

Përktheu Arbër Zaimi

Immanuel Kant-i zhvilloi nocionin e “antinomive të arsyes së kulluar”. Arsyeja e fundme e njeriut në mënyrë të pashmangshme bie në kundërshtim me vetveten sapo rreket të dalë përtej konkretes që ofron ndjenja e përvoja kur përpiqet të qasë pyetje si: A ka një fillim kohor Universi, a ka një kufi në hapësirë, apo a është i pafundmë? Antinomia lind sepse është e mundur të ndërtohen argumenta të vlefshme për të dyja anët e çështjes: se përfundimisht mund të demonstrojmë që universi është i fundmë si dhe që universi është i pafundmë. Kant-i argumenton se nëse nuk gjen zgjidhje ky konflikt i arsyes njerëzimi do të zhytet në një skepticizëm mekës, të cilin ai e quan “euthanasia e arsyes së kulluar”[i]. Reagimet ndaj protestave muslimane kundër karikaturave daneze të Muhamedit – trazira tjetër e dhunshme që turbulloi opinionin publik në perëndim, në vjeshtë të 2005 – duket se na vë përballë, në mënyrë të ngjashme, me një antinomi të arsyes tolerante: mbi karikaturat mund të rrëfehen dy histori të kundërta, secila mund të jetë bindëse dhe e mirëargumentuar, pa lënë asnjë shans ndërmjetësimi apo pajtimi mes të dyjave.

Sipas liberalit perëndimor që e vlerëson lirinë e shtypit si një prej të mirave më madhore çështja është e qartë. Edhe nëse ai vetë i kundërshton karikaturat me përbuzje, publikimi i tyre sipas tij nuk e justifikon në asnjë mënyrë dhunën e turmave dhe stigmatizimin e një shteti të tërë. Ata që u ofenduan nga karikaturat duhet të kishin shkuar në gjykata e të paditnin atë që u kish shkaktuar dëm, e jo të kërkonin që një shtet që mbron lirinë e shtypit të bëjë apologji. Reagimi i muslimanëve shfaq hapur paaftësinë e tyre për të kuptuar principin perëndimor të një shoqërie civile të pavarur.

Sjelljen e muslimanëve në këtë rast e karakterizon besimi që kanë në statusin e shenjtë të të shkruarit (kjo është dhe arsyeja pse muslimanët nuk përdorin letër në tualet tradicionalisht). Ideja e të shkruarit tërësisht të shekullarizuar, për të mos përmendur ndonjë “Jetë të Muhamedit” siç bën Monty Python është e paimagjinueshme në kulturën islamike. Por ka më shumë se sa duket në shikim të parë. Tallja me hyjnitë është pjesë e vetë traditës fetare europiane, duke filluar që nga ritualet e grekëve të lashtë që vinin në lojë perënditë e Olimpit. Nuk ka asgjë mohuese apo ateiste tek e gjithë kjo: e tallura është pjesë përbërëse e jetës fetare. Sa për krishterimin, le të mos harrojmë momentet e ironisë karnevaleske tek parabolat dhe gjëagjëzat që tregon Krishti. Edhe vetë simbolika e kryqëzimit përmban një lloj komedie blasfeme, me mbretin Krisht që vjen përmbi gomar, me kurorën bërë nga gjembat. Krishtërimi shkëputet nga nocioni pagan i ritualeve të përmbysjes humoristike të marrëdhënieve të autoritetit, gjatë të cilave për shumë pak kohë një i çmendur vendosej në fronin e mbretit. Te krishtërimi mbreti “i vërtetë” del se është blasfem i vetvetes, një zot i mosbindjes, një i çmendur. Kjo është arsyeja pse në dhjetor të 2006, kur një grup parlamentarësh konservatorë-nacionalistë polakë propozuan seriozisht ta shpallnin Jezu Krishtin mbret të Polonisë, jo vetëm që përzien punët e politikës me punët e fésë; por bënë një propozim thellësisht pagan, anti-kristian, duke e huqur mesazhin ironik që mbart vetë krishterimi.

Për liberalin perëndimor përbëjnë problem edhe karikaturat antisemite dhe antikristiane që qarkullojnë në shtypin dhe në tekstet shkollore të vendeve muslimane. Atje nuk respektohen popujt e tjerë dhe besimet e tyre fetare – ndërsa ky respekt kërkohet prej perëndimit. Po me sa duket muslimanët shumë pak respekt paskan dhe për vetë njerëzit e tyre, siç tregon dhe reagimi i një kleriku në vjeshtë të 2006. Sheiku Taj Din al-Hilali, kleriku më i lartë musliman i Australisë shkaktoi skandal kur u shpreh, pasi një grup muslimanësh ishin dënuar për përdhunim në grup: “Po e le mishin në pjatë të zbuluar në rrugë… dhe po e hëngrën macet… i kujt është faji, i mishit që është lënë zbuluar, apo i maceve? Problemi është mishi i zbuluar”. Natyra tepër provokative e këtij krahasimi mes një gruaje që s’mban vel dhe mishit të zbuluar e tërhoqi gjithë vëmendjen prej një premise tjetër, tepër habitëse, mbi të cilën ngrihej argumentimi i al-Hilali-t: nëse gratë bëhen përgjegjëse për sjelljen seksuale të burrave, mos vallë kjo nënkupton se burrat janë krejt të pashpresë kur përballen me atë çka iu duket si tundim seksual, se e paskan krejt të pamundur t’i rezistojnë, se janë thellësisht të pushtuar prej urisë seksuale, pikërisht si një mace kur sheh mishin e lënë në pjatë[ii]? Në kontrast me këtë supozim të mungesës totale të përgjegjësisë së mashkullit, theksimi i erotizmit publik të femrës në perëndim ngrihet mbi premisën se burrat janë të aftë të përmbahen seksualisht, sepse nuk janë skllevër të verbër të pasioneve seksuale[iii].

Në perëndim ca nga partizanët e tolerancës multikulturore, që përpiqen të vënë në dukje “mirëkuptimin” e reagimit të muslimanëve thonë se reagimi qartësisht i ekzagjeruar ndaj karikaturave ka ndonjë shkak të fshehtë. Dhuna që mori jetë njerëzish, e cila fillimisht u drejtua kundër Danimarkës e më pas u shpërnda kundër gjithë Europës e perëndimit tregon se protestat nuk paskërkan qenë thjesht kundër karikaturave në fjalë, por kundër poshtërimeve dhe frustracioneve që lidhen me gjithë sjelljet imperaliste të perëndimit. Në javët pas demonstratave gazetarët bënin garë me njëri-tjetrin kush e kush rendiste “arsyet e vërteta” të protestave: pushtimi izraelit, pakënaqësia me regjimin proamerikan të Musharraf-it në Pakistan, antiamerikanizmi në Iran e kështu me radhë. Problemi me këtë linjë të apologjistëve është i qartë po të përfshijmë në ekuacion dhe antisemitizmin: antisemitizmi i muslimanëve sipas tyre nuk paska të bëjë “vërtet” me çifutët, por qenka vetëm një zhvendosje e ndjenjës së protestës kundër shfrytëzimit kapitalist. Mirëpo ky lloj apologjizmi e përkeqëson çështjen e muslimanëve dhe të detyron logjikisht të pyesësh: pse këta nuk merren me problemin e VËRTETË?

Nga ana tjetër një çështje po aq bindëse mund të ngrihet kundër perëndimit. Pak kohë më vonë u zbulua se e njëjta gazetë daneze që botoi karikaturat e Muhamedit, duke demonstruar qartë anshmërinë e saj, kishte refuzuar të botonte më parë karikatura të Krishtit sepse u dukeshin tepër fyese. Për më tepër para se të dilnin në manifestime publike muslimanët danezë u rrekën të ecnin në në rrugën “europiane” të dialogut, duke kërkuar të takoheshin me autoritetet qeverisëse. Por u injoruan. Realiteti që shfaqet pas gjithë kësaj dëshmon faktin e trishtë të rritjes së ksenofobisë në Danimarkë që sinjalizon rënien e mitit të tolerancës skandinave. Dhe si përfundim duhen analizuar gjithë ndalimet e kufizimet mbi të cilat ngrihet e ashtuquajtura liri e shtypit në perëndim. A nuk është bërë Holokausti një çështje e shenjtë dhe e paprekshme? Bash në momentin kur ndodhnin protestat e muslimanëve, historiani britanik David Irving ishte në një burg austriak, i dënuar me tre vjet, për shkak se kish shprehur dyshime mbi Holokaustin në një artikull të botuar pesëmbëdhjetë vjet më parë[iv].

Si mund t’i lexojmë këto ndalime ligjore të dyshimit (publikisht) të fakteve të Holokaustit? Ajo që na thotë sensi i përbashkët moral në këtë rast është e saktë, këtu ka diçka që nuk shkon: legalizimi i statusit të paprekshmërisë së Holokaustit është thellë-thellë mohimi më i rafinuar dhe më pervers që mund t’i bëhet Holokaustit[v]. Ndërkohë që pranojmë gjithë faktet e Holokaustit, me të tilla ligje neutralizojmë çdo efekt simbolik të tyre. Ekzistenca e këtyre ligjeve e eksternalizon përkujtimin e Holokaustit, duke ia evituar individit impaktin e këtij përkujtimi. Çdo kritike (për Holokaustin) unë mund t’i përgjigjem kështu: “kjo tashmë shkruhet në ligj dhe është zgjidhur. Kështu që kritikat e kanë marrë një përgjigje ligjore, më lër të qetë në jetën time tani, ç’kërkon prej meje?”. Ideja është se na duhet herë pas here ndonjë David Irving që ta ringjallë përkujtimin historik të Holokaustit dhe të na zgjojë prej përgjumjes dogmatike ku na ka hedhur besimi tek memoria zyrtare eksternalizuese. Ndonjëherë pranimi i menjëhershëm i krimit është mënyra më e mirë për të shmangur përgjegjësinë mbi të.

Kundërpesha muslimane ndaj kësaj qasjeje legaliste perëndimore kok-e-këmbë hipokrite duket qartë në inkonsistencën e çuditshme të tyre kur i referohen Holokaustit. Gazeta jordaneze Ad-Dustour në 19 tetor 2003 botoi një karikaturë që paraqiste rrugën drejt kampit të shfarosjes të Aushwitz-Birkenaut, duke i zëvendësuar emblemat naziste me ato hebreje. Diçitura në arabisht shkruante: “Rripi i Gazës, ose kampi shfarosës që kanë ngritur izraelitët”. (Është e rëndësishme të vihet re se si identifikimi i ushtrisë izraelite me nazistët e dikurshëm pati jehonë dhe tek kolonët izraelitë në Gaza, të cilët kur u detyruan të largoheshin prej IDF-së menjëherë i identifikuan autobusët dhe kamionat e IDF-së me trenat që dikur i shpinin judejtë në Aushwitz dhe pretenduan se do të ndodhte një tjetër Holokaust, një tjetër shkatërrim i kombit judaik nëse nuk do të ndalonin këto evakuime. Pra në këtë rast takohen dy shembuj të kundërt të instrumentalizimit brutal të Holokaustit, dy shembuj që në fakt pasqyrojnë njëri-tjetrin). Ideja arabe se politikat izraelite kundër palestinezëve janë të krahasueshme me politikat naziste kundër judejve e kundërshton në një mënyrë të çuditshme mohimin e Holokaustit prej vetë arabëve. Skema lojcake që përdor Freud-i për të shpjeguar logjikën e çuditshme të ëndrrave na jep një vështrim shumë të nevojshëm për të kuptuar logjikën e çuditshme të rastit që morëm në shqyrtim: (1) s’të kam marrë kurrë borxh ndonjë kusi; (2) kusinë ta ktheva të padëmtuar; (3) kusia qe e thyer që kur ma dhe. Kjo radhitje argumentash inkonsistentë qartësisht konfirmon në mënyrë mohuese atë që përpiqet të mohojë – pra që kusia u kthye e thyer… A nuk është pikërisht kjo inkonsistenca që karakterizon mënyrën se si islamistët radikalë e përqasin Holokaustin? (1) Holokausti nuk ka ndodhur; (2) ka ndodhur, por çifutët e meritonin; (3) çifutët nuk e meritonin, por kanë humbur të drejtën për t’u ankuar ngaqë po i bëjnë palestinezëve të njëjtën gjë që dikur u bënin atyre nazistët.

Duke folur prej Mekës në dhjetor të 2005 presidenti i Iranit, Ahmadinejad la të kuptohej se ndjenja e fajit mbi Holokaustin i shtynte vendet europiane të mbështesnin politikat e shtetit të Izraelit:

 

Ca vende europiane insistojnë të thonë se Hitleri na paska vrarë miliona çifutë të pafajshëm nëpër dhomat e gazit, dhe insistojnë aq shumë sa nëse dikush nxjerr prova të kundërta me këtë besim, ata e dënojnë personin dhe e flakin në qeli… Edhe pse ne nuk e pranojmë besimin e tyre (tek Holokausti), nëse supozojmë se ky besim është i vërtetë pyetja që ne shtrojmë për europianët është: A nuk është vrasja e çifutëve të pafajshëm prej Hitlerit arsyeja e vërtetë që ata sot mbështesin pushtimin izraelit të Jeruzalemit? … Po të ishin të ndershëm europianët duhet t’u kishin dhënë zionistëve ndonjë provincë nga të tyret në Europë – në Gjermani, Austri apo në ndonjë vend tjetër – që zionistët të ndërtonin shtetin e tyre në Europë. Jepjuni një copë tokë në Europë, dhe ne do t’ju mbështesim[vi].

 

Kjo deklaratë ka një pjesë të përbuzshme dhe një pjesë të vërtetë. Pjesa e përbuzshme kuptohet që është mohimi i Holokaustit dhe për më tepër pretendimi se judejtë e meritonin Holokaustin. (“Ne nuk e pranojmë besimin e tyre”: cilin besim? Që Hitleri vrau miliona judej, apo që judejtë ishin të pafajshëm dhe nuk e meritonin të vriteshin?). Ajo që është korrekte tek deklarata e cituar është pjesa që përkujton hipokrizinë europiane: manovra e Europës ishte vërtet e poshtër – të paguash për fajin tënd me tokën e një populli tjetër. Zëdhënësi i qeverisë izraelite Ra’anan Gissin në përgjigjjen ndaj Ahmadinejad-it tha: “Sa për t’ia kujtuar zotit Ahmadinejad, ne kemi qenë këtu shumë kohë para se të vinin paraardhësit e tij. Kështu që ne kemi të drejta të lindura për të qenë këtu, në vendin e paraardhësve tanë, dhe për të jetuar këtu”. Kjo përgjigje evokon një të drejtë historike që në rast se do të aplikohej universalisht do të krijonte një masakër në gjithë botën. A mundet kush të imagjinojë një botë ku grupet etnike do t’i “kujtonin” vazhdimisht fqinjëve të tyre se “ne kemi qenë këtu para jush” – edhe nëse kjo nënkupton një mijë a më shumë vjet më parë – dhe ta përdorin këtë arsyetim për të pushtuar tokën e fqinjëve? Në këto linja Cecile Winter, një shkrimtar franko-jude, propozoi një eksperiment të këndshëm mendor: imagjinoni Izraelin kështu siç është dhe trajektoren e tij gjatë pesëdhjetë vjetëve të fundit, duke harruar për një çast faktin që judejtë shkuan atje të stigmatizuar prej shenjuesit të viktimës absolute, pra përtej çdo qasjeje morale. Rezultati, në rast se do të imagjinonim një situatë të tillë, do të qe një histori standarte kolonizimi[vii].

Po pse është e domosdoshme të abstragojmë prej Holokaustit kur gjykojmë mbi politikat izraelite ndaj palestinezëve? Jo sepse këto të dyja janë të krahasueshme, po pikërisht pse Holokausti ishte një krim pakrahasueshmërisht më i rëndë. Vetë nevoja për të thirrur Holokaustin në mbrojtje të veprimeve të Izraelit nënkupton tërthorazi që Izraeli po kryen krime aq të tmerrshme sa vetëm karta absolutisht e pakundërshtueshme e Holokaustit mund t’i mbulojë. Mos do të thotë kjo se duhet lënë mënjanë ngjarja e Holokaustit kur flitet për politikën aktuale, meqë çdo përdorim për të legjitimuar veprime politike shndërrohet në një instrumentalizim lapërdhar të Holokaustit? Mirëpo dhe kjo i shkon shumë afër qëndrimit po aq lapërdhar (pseudo-)majtist sipas të cilit çdo përmendje e Holokaustit në diskursin e sotëm politik është i rremë dhe përbën manipulim për të mbuluar krimet izraelite ndaj palestinezëve (ose më përgjithësisht, përdoret për të minimizuar vuajtjen jo më pak të tmerrshme të popujve të Botës së Tretë, në raport me të cilët referenca e Holokaustit i bën të mundur kolonizuesve të paraqiten si viktimat përfundimtare e të vërteta). Pra kemi rënë në grackën e një antinomie kantiane (edhe pse do qe shumë e padenjë të quhej kjo “antinomia e arsyes holokaustiane”): ndërkohë që çdo referim pozitiv ndaj Holokaustit përbën instrumentalizim, edhe ndalimi i referencave ndaj kësaj ngjarje (psh. imponimi i heshtjes totale mbi Holokaustin në diskursin politik) kthehet në instrumentalizim po aq të papranueshëm.

Mirëpo ndoshta zgjidhjen e gjejmë pikërisht tek referenca që i bëmë Kant-it: tek nocioni kantian i përdorimit negativ të arsyes kur kemi të bëjmë me objekte noumenalë. Edhe në rastin e Holokaustit duhet të kufizohet përdorimi i arsyes vetëm në mënyrë negative. Nuk mund të thërritet Holokausti për të justifikuar/legjitimizuar veprime politike, por vetëm për të delegjitimuar (disa nga) këto veprime, për të vënë kufi mbi politikën: kushdo ka të drejtë të dënojë akte që shfaqin atë lloj hubrisi që u shfaq në formën më ekstreme tek Holokausti.

Po sikur karikaturat e vërteta të islamit të jenë pikërisht demonstratat anti-daneze që ofruan një imazh qesharak të islamit, një imazh që përmbushte klishetë më të padenja të perëndimit? Kulmi i ironisë është që mëria e turmave muslimane iu vu përkundër po asaj Europe që anti-islamistët e thekur (si gazetarja e famshme Oriana Fallaci që vdiq në shtator të 2006) e kritikonin si shumë më tolerante se ç’duhet karshi islamit, duke e perceptuar tolerancën si kapitullim ndaj presionit musliman; ndërsa brenda kësaj Europe mëria u përqendrua pikërisht kundër Danimarkës, pjesë e atij modeli tipik të tolerancës për të cilin njihet Skandinavia. Ky konstelacion riprodhon në mënyrë perfekte paradoksin e superegos: sa më shumë i bindesh asaj që Tjetri kërkon prej teje, aq më i fajshëm je. Ngjashëm, sa më shumë e toleron Islamin, aq më shumë presion do të ushtrohet kundër teje.

Oriana Fallaci ishte ajo gruaja intolerante që u shndërrua në simptomë të burrave tolerantë. Te librat që shkroi në vitet e fundit të jetës ajo theu dy rregulla kardinalë; së pari shkrimet e saj ishin plot pasion dhe tërësisht të angazhuar; së dyti as që i vuri rëndësi mantras politikisht korrekte të respektit për Tjetrin[viii]. Ajo pretendonte se Lufta kundër Terrorizmit nuk qe përplasje qytetërimesh por përplasje mes qytetërimit dhe barbarisë. Sipas saj armiku nuk qe keqpërdorimi politik i islamit, por vetë islami. Rreziku i brendshëm për të gjendej tek kompromisi që dominonte qasjen europiane. Teza e Fallacit ishte se Europa tashmë kishte kapitulluar shpirtërisht: e trajtonte veten si një provincë islamike, duke patur frikë të pohojë identitetin e vet politik dhe kulturor. Në mënyrë të përsëritur Fallaci tërheq vëmendjen tek asimetria e tolerancës: Europa kërkon falje gjithë kohës, mbështet ndërtimin e xhamive të reja, thërret për respekt e kështu me radhë. Ndërkohë në ca vende muslimane deri edhe konvertimi prej islamit në krishtërim është ende i dënueshëm me vdekje. Qëndrimi i paepur i Fallacit ndoshta është shkaku i mënjanimit të librave të saj që perceptohen si të papranueshëm: pas çdo thirrje të madhe për t’u bashkuar kundër rrezikut fondamentalist Bush-i, Blair-i, madje dhe Sharon-i nuk harrojnë kurrë ta lëvdojnë islamin si një fé madhështore, fé të dashurisë e të tolerancës që nuk paska të bëjë hiç me aktet e pështira që ndodhin në emër të saj.

Fallaci ishte një ateiste liberale aspak injorante, jo një fondamentaliste kristiane, kështu që do të qe shumë mendjelehtë të kundërshtoheshin librat e saj të fundit si një shpërthim histerik reaksioni racist. Suksesi i saj i jashtëzakonshëm e shndërroi atë në një objekt të jashtëqitur e “të paprekshëm”: vetë turpi që ajo u shkaktonte liberalëve multikulturalistë provonte se ajo kishte prekur pikën e dobët të liberalizmit, “nënshtrimin” që ky prodhon.

Mirëpo gabimi i Fallacit qe se e mori shumë seriozisht “respektin” e përunjur multikulturalist për Tjetrin musliman. Ajo nuk arriti ta kuptonte se ky “respekt” është i rremë, është një shenjë racizmi të fshehur e patronalizues. Ta themi ndryshe, Fallaci nuk ishte thjesht një kundërshtare e tolerancës multikulturaliste, ajo zbuloi pikërisht thelbin kontradiktor të kësaj tolerance. Filozofi francez Alain Finkielkraut duke komentuar për trazirat e getove të Parisit në një intervistë të publikuar në 18 nëntor 2005 tek Ha’aretz tha: “Nëse një arab djeg një shkollë na qenka revoltë. Nëse një i bardhë bën të njëjtën gjë na qenka fashizëm… Hap pas hapi ideja bujare e luftës kundër racizmit po shndërrohet në një ideologji të përbindshme e rrenacake. Antiracizmi ka për të qenë për shekullin XXI njësoj si komunizmi për shekullin XX. Një burim ideologjik dhune”. Finkielkraut ka të drejtë për kaq sa thotë, por arsyet e tij janë të gabuara: ajo çka është gabim tek beteja antiraciste multikulturaliste dhe politikisht korrekte nuk është antiracizmi i tepruar, por racizmi që fshihet brenda saj.

Për ta shqyrtuar më mirë këtë fenomen le të krahasojmë dy deklarata të George W. Bush. Në fjalimin e tij përurues, në shkurt të 2005 Bush-i shpalli se: “Amerika nuk do të pretendojë se disidentët e burgosur në vendet muslimane preferojnë prangat, apo se gratë atje e mirëpresin poshtërimin dhe skllavërinë”. Qëndrimi i dytë shfaqet te shpalljet e përsëritura të Bush-it se islami është një fé e madhe e paqes dhe thjesht po keqpërdoret nga fondamentalistët. Një multikulturalist do ta kritikonte qëndrimin e parë si shprehje të imperializmit kulturor dhe do ta cilësonte të dytin si të pranueshëm, edhe pse thjesht një maskë hipokrizie. Por pse të mos e kthejmë përmbys këtë vlerësim dhe të mos e çojmë analizën deri në fund pa patur frikë? Problemi me “respektin për islamin” që ka Bush-i nuk është hipokrizia, por fakti se me këtë mbulohet racizmi thelbësor dhe imperializmin kulturor eurocentrist. E gabuar është pikërisht përmbajtja e deklaratës së dytë. Loja e ringjalljes së të vërtetës së brendshme të një féje apo të një ideologjie dhe shkëputja e saj prej veprimeve politike që e pasojnë është thjesht e rreme. Është jo-filozofike. Nuk ka pse Bush-i të ketë mëshirë në raport me islamin, krishtërimin … apo edhe vetë marxizmin. Hipokrizia në fakt qëndron te deklarata e parë e Bushit, jo tek e dyta që është thjesht e gabuar: deklarata e parë, ajo radikale, duhet përkrahur plotësisht, mirëpo në të njëjtën kohë të gjithë vumë re se veprimet politike të vetë Bush-it nuk i ndoqën ato parime.

 

Rrethi i Gëlqeres në Jeruzalem

 

Gjithsesi është e lehtë të fitosh pikë në këtë debat duke përdorur batuta dinake që mund të vazhdojnë të prodhohen kundër njëra-tjetrës për një kohë të pacaktuar; kështu që le ta ndalim këtë dialog polemik imagjinar dhe le të rrezikojmë e të hedhim një hap të drejtpërdrejtë në “mes të territ” të konfliktit të Lindjes së Mesme. Shumë mendimtarë konservatorë (dhe jo vetëm konservatorë) që nga Blaise Pascal-i deri tek Immanuel Kant-i dhe Joseph de Maistre-i kanë përpunuar nocionin e origjinave ilegjitime të pushtetit, “krimit themelues” mbi të cilin ngrihen shtetet – dhe kjo është arsyeja pse popullit i duhen ofruar “rrena fisnike”, nën maskën e rrëfimeve heroike mbi origjinën. Në raport me këto ide konfirmohet si tepër e vërtetë ajo çka shpesh thuhet mbi Izraelin: fatkeqësia e Izraelit është se u formua si shtet-komb një shekull a dy më vonë se ç’duhej, në një kohë kur të tilla “krime themeluese” nuk mund të pranoheshin më. Kulmi i ironisë është se pikërisht influenca intelektuale hebreje ishte ajo që kontribuoi në lindjen e kësaj papranueshmërie!

Gjatë vizitës sime të fundit në Izrael mu afrua një intelektual izraelit që i njihte simpatitë e mia për çështjen palestineze dhe duke u tallur më pyeti: “A s’ju vjen turp që gjendeni këtu, në Izrael, në këtë shtet ilegal dhe kriminal? S’druheni mos qenia juaj këtu do t’i ndosë kredencialet e juaja si majtist, duke ju bërë pjesëtar në krim?”

Shumë ndershmërisht duhet ta pranoj që sa herë që shkoj në Izrael përjetoj atë ndjesinë e çuditshme të hyrjes në territore të ndaluara, ku ngjizet dhunë ilegjitime. Mos ndoshta kjo do të thotë që unë jam (jo dhe aq) fshehtazi anti-semit? Por ajo çka më shqetëson në të vërtetë është fakti se e gjej veten në një shtet që ende nuk e ka çrrënjosur “dhunën themeluese” që shënoi origjinat e veta “ilegjitime”, ende nuk i ka varrosur ato në të shkuarën e largme. Në këtë kuptim, shteti i Izraelit na vë përballë atë çka është e shkuara e mbuluar e çdo pushteti shtetëror.

Po pse sot jemi më të ndjeshëm ndaj dhunës? Pikërisht sepse në një univers global, i cili e legjitimon vetveten nëpërmjet një morali global, shtetet sovrane nuk janë më të përjashtuara prej gjykimit moral, ato trajtohen si aktorë moralë që mund të dënohen për krimet e tyre, sado problematike të mbetet çështja se cili e ushtron drejtësinë, apo cili gjykon gjykatësin. Me një fjalë sovraniteti shtetëror është kufizuar ndjeshëm. Kjo sqaron vlerën emblematike të konfliktit të Lindjes së Mesme: ky konflikt na përball me brishtësinë dhe paqëndrueshmërinë e kufirit që ndan pushtetin “ilegjitim” joshtetëror nga pushteti “legjitim” shtetëror. Në rastin e shtetit të Izraelit origjinat “ilegjitime” ende nuk janë harruar. Efektet e tyre mund të ndihen ende sot. Të vjen ndërmend motoja e Beggar’s Opera të Bertolt Brecht-it: e ç’është bastisja e një banke krahasuar me themelimin e një banke? Me fjalë të tjera, çfarë është vjedhja që i thyen ligjet krahasuar me vjedhjen brenda kufijve të ligjit? Tundimi na bën të shtrojmë një tjetër pyetje: ç’do të thotë vallë të kryesh një akt terrori kundër një pushteti shtetëror që i ka shpallur luftë terrorit?

Kur vëzhguesit e dëshpëruar perëndimorë shfaqin habi për kokëfortësinë e palestinezëve që këmbëngulin tek lidhja me tokën e tyre dhe refuzojnë ta tresin identitetin e tyre në detin e gjerë arab, kërkojnë që palestinezët të injorojnë pikërisht dhunën “ilegjitime” mbi të cilën u themelua shteti i Izraelit. Në një shfaqje poetike të drejtësisë, që vërteton ironinë e historisë, palestinezët po u rikthejnë izraelitëve mesazhin e tyre fillestar, në formën e tij të përmbysur e të vërtetë. Ky mesazh është lidhja patologjike me tokën, që të jep të drejtën të kthehesh edhe mijëra vjet më vonë – një mohim de facto i deterritorializimit që kinse karakterizon kapitalizmin e sotëm global. Por mesazhi i përmbysur shkon edhe më thellë. Imagjino sikur të lexonim një deklaratë të tillë në mediat e sotme:

 

Armiqtë tanë na quajnë terroristë… Popuj që s’i kishim as miq as armiq… gjithashtu kanë përdorur këtë emërtim latin… E prapëseprapë ne nuk kemi qenë terroristë… Origjinat historike dhe linguistike të termit politik “terror” thonë se kjo fjalë nuk përdoret dot për të treguar një luftë revolucionare çlirimi… Luftëtarët për liri duhet të jenë të armatosur; përndryshe do të shtypeshin brenda natës… Ç’lidhje ka me “terrorizmin” një luftë për dinjitetin e njeriut, një luftë kundër shtypjes dhe nënshtrimit?

 

Shumëkush sot këtë deklaratë do t’ia atribuonte automatikisht ndonjë grupi terrorist islamik dhe menjëherë do t’i dënonte këto fjalë. Mirëpo autori i këtyre fjalëve nuk është askush tjetër pos Menachem Begin-it, në vitet kur Haganah luftonte kundër ushtrisë britanike në Palestinë[ix]. Është interesante të vëmë re se si në ato kohëra lufte mes judejve dhe ushtarakëve britanikë në Palestinë vetë termi “terrorist” për hebrejtë ka patur një kuptim pozitiv. Ja dhe një tjetër eksperiment mendor: imagjino sikur të botohet në gazetat bashkëkohore një letër e hapur me titull “Letër Terroristëve të Palestinës” që përmban këto fjalë:

 

Miq trima. Ndoshta nuk e besoni atë që po ju shkruaj, por kohët duken të mira për ne. Ju jap fjalën time prej reporteri të vjetër, dhe ajo që ju them është e vërtetë. Palestinezët e Amerikës janë me ju. Ju jeni heronjtë e tyre. Ju jeni buzëqeshja e tyre. Ju jeni pupla në kapelet e tyre. Ju jeni përgjigjja e parë e kuptueshme nga Bota e Re. Sa herë që ju hidhni në erë një depo armësh izraelite, apo shkatërroni një burg izraelit, apo shpërtheni një hekurudhë izraelite, apo bastisni një bankë izraelite, apo i tregoni vendin tradhtarëve e pushtuesve izraelitë me armët e me bombat tuaja, në zemrat e palestinezëve të Amerikës lind një gëzim i vogël.

 

Një letër shumë e ngjashme është publikuar vërtet në fund të viteve ’40 në gazetat amerikane. Shkruesi nuk qe kush tjetër, por Ben Hecht, skenaristi i famshëm hollywoodian. Unë thjesht zëvendësova fjalën “hebrej” me “palestinezë” dhe fjalën “britanikë” me fjalën “izraelitë”[x]. Është pothuajse e lezetshme të shohësh se si udhëheqësit e parë të Izraelit e pranonin hapur faktin se pretendimi i tyre për tokë në Palestinë nuk mund të bazohet në drejtësinë universale dhe që kemi të bëjmë thjesht me një luftë për pushtim mes dy grupeve që nuk pranojnë ndërmjetësim. Ja se ç’ka shkruar kryeministri i parë i Izraelit, David Ben-Gurion:

 

Të gjithë i kuptojnë përmasat e rënda të problemeve në marrëdhënien mes arabëve dhe hebrejve. Por askush nuk po e kupton se këto probleme nuk kanë zgjidhje. Nuk ka zgjidhje! Mes nesh ka një abis, dhe asgjë s’mund t’i lidhë këto dy palë… Në si popull duam që kjo tokë të jetë e jona, arabët si popull e duan tokën për vete[xi].

 

Sot është e qartë problematika e kësaj deklarate: nuk mund të pranohet më përjashtimi i konflikteve etnike prej konsideratave morale. Kjo është dhe arsyeja pse gjuetari i famshëm i nazistëve, Simon Wiesenthal në librin e tij Justice Not Vengeance i qaset kësaj çështje në mënyrë thellësisht problematike:

 

Dikur njerëzit kanë për ta kuptuar se është e pamundur të themelosh një shtet pa ia shkelur të drejtat disa njerëzve që më parë jetonin në atë rajon (sepse aty ku nuk ka patur kurrë njerëz supozohet të jetë e pamundur të jetosh). Duhet të kënaqemi nëse këto shkelje mbahen brenda kufijve dhe nëse krahasimisht pak njerëz preken prej tyre. I tillë qe rasti i themelimit të Izraelit… Fundja aty ka patur një popullsi hebreje për një kohë shumë të gjatë, dhe popullsia palestineze ka qenë krahasimisht më e shpërhapur, ka patur shumë mundësi për të lëshuar pé[xii].

 

Ajo çka mbron këtu Wiesenthal-i nuk është gjë tjetër veçse dhunë shtet-formuese me një fytyrë njerëzore; pra një dhunë që dhunon në mënyrë të kufizuar (sa i përket shpërhapjes krahasimore të banorëve, në 1880 në Palestinë jetonin 25.000 hebrej dhe 620.000 palestinezë). Gjithsesi në perspektivën tonë të tanishme fjalia më interesante në esenë e Wiesenthal-it gjendet një faqe më përpara, aty ku ai shkruan: “Shteti ngadhnjyes i Izraelit nuk do të mund të mbështetet gjithnjë tek simpatia që tregohet për viktimat[xiii]”. Wiesenthal-i me sa duket dëshiron të thotë se tashmë që shteti i Izraelit po “ngadhënjen vazhdimisht” nuk ka nevojë të sillet si viktimë dhe mund ta pohojë plotësisht forcën e vet. Kjo mund të jetë e vërtetë, por sjell me vete përgjegjësi të reja. Problemi momentalisht është se shteti i Izraelit edhe pse “vazhdimisht ngadhnjyes” vijon të mbështetet tek imazhi i hebrejve si viktima për të legjitimuar politikat e veta, duke i denoncuar kritikët si njerëz që fshehtazi mbështesin Holokaustin. Artur Koestler-i, i famshëm për kthimin e tij nga komunist në anti-komunist të betuar propozon një vështrim të thellë: “Nëse është e vërtetë që pushteti të korrupton, është e vërtetë dhe e kundërta; edhe përndjekja i korrupton viktimat e saj, edhe pse në mënyra më të thella e më tragjike”.

Ky është gabimi fatal brenda argumentit më të fortë për krijimin e shtetit-komb hebre pas Holokaustit: duke krijuar shtetin e tyre hebrejtë do të duhet ta tejkalonin situatën e mbështetjes tek mëshira e shteteve ku jetonte diaspora hebreje, apo tek toleranca a intoleranca e shumicës së atyre vendeve. Edhe pse kjo linjë argumentative dallon prej asaj religjioze, ka nevojë për mbështetje në traditën fetare që të justifikojë pozicionin gjeografik të këtij shteti të ri. Përndryshe, ky është rasti tipik, i ngjashëm me situatën e barsaletës së vjetër me atë marrokun që e kërkonte portofolin te pjesa e ndriçuar e rrugës e jo te cepi i errët ku e kishte humbur, meqë shihte më mirë në dritë: po ashtu dhe hebrejtë ia morën tokën palestinezëve, e jo atyre që i përndoqën aq shumë e iu shkaktuan aq vuajtje, prej të cilëve duhet të pretendonin dëmshpërblim.

Robert Fisk, një gazetar britanik që jeton në Liban ka bërë një dokumentar për krizën e Lindjes së Mesme ku raporton se si fqinjët e tij refugjatë palestinezë i treguan çelësin e shtëpisë që dikur zotëronin në Haifa, para se t’ua merrnin izraelitët. Më pas Fisk-u vizitoi familjen izraelite që jetonte tek ajo shtëpi dhe i pyeti se nga kishin ardhur. Ata iu përgjigjën se vinin nga Chrzanow, një qytezë e vogël pranë Krakovit në Poloni dhe i treguan një foto të shtëpisë së tyre të vjetër polake prej nga ishin shpërngulur gjatë luftës. Kështu Fisk-u shkoi në Poloni dhe gjeti një grua që jetonte në shtëpinë në Chrzanow. Ajo ishte një e “riatdhesuar” nga Lembergu, që tashmë i përkiste Ukrainës perëndimore. Nuk qe e vështirë të zbulohej hallka tjetër e zinxhirit. E riatdhesuara qe përzënë nga qyteti ku kish lindur pas pushtimit sovjetik të Lembergut. S’ka asnjë dyshim që shtëpia e saj tashmë banohej nga rusë që u sollën aty nga regjimet e pasluftës në fushatat e tyre për sovjetizimin e qytetit[xiv].

Dhe historia natyrisht që nuk mbaron këtu, ajo familja ruse ndoshta është shpërngulur aty prej ndonjë fshati ukrainolindor të shkatërruar nga gjermanët në luftën e rëndë të Frontit Lindor… Këtu thërritet në lojë Holokausti: referimi i Holokaustit i mundëson izraelitëve që ta përjashtojnë veten prej këtij zinxhiri shpërnguljesh. Por ata që e përkujtojnë Holokaustin në këtë mënyrë në fakt e manipulojnë atë, duke e instrumentalizuar për qëllime politike.

Misteri i madh i konfliktit Izrael – Palestinë është fakti që pse ka vazhduar kaq gjatë, kur të gjithë e dinë se e vetmja rrugëzgjidhje e mundshme është tërheqja e izraelitëve nga Bregu Perëndimor dhe nga Gaza, formimi i një shteti palestinez dhe ndonjë lloj kompromisi sa i përket Jeruzalemit. Mirëpo sa herë që marrëveshja ka qenë pranë gjithçka ka shkuar keq. Sa shpesh mund të ndodhë që pikërisht atëherë kur paqja ngjan si punë e thjeshtë dhe mjafton të gjesh një formulë të përshtatshme për vogëlsirat, gjithçka shpërbëhet duke shfaqur hapur brishtësinë e kompromisit të negociuar? Konflikti i Lindjes së Mesme ka marrë tashmë formën e një simptome neurotike – të gjithë e dinë rrugën se si mund të kalohen pengesat, e megjithatë askush nuk dëshiron t’i kalojë, a thua se ruajtja me këmbëngulje e ngërçit sjell ndonjë përfitim libidinal patologjik.

Kjo është arsyeja pse kriza e Lindjes së Mesme është çështje kaq e ndjeshme për politikat pragmatike që synojnë t’i zgjidhin problemet hap pas hapi në një mënyrë realiste. Në këtë rast utopik është pikërisht mendimi se kjo qasje “realiste” mund të funksionojë, ndërkohë që e vetmja zgjidhje “realiste” këtu është ajo që thamë, të zgjidhet problemi që nga rrënjët. Motoja e vjetër e 1968 vijon të jetë e vërtetë: Soyons réalistes, demandons l’impossible! Vetëm një gjest radikal, që mund të duket “i pamundur” brenda koordinatave ekzistuese do të mund ta zgjidhte punën me të vërtetë. Ndoshta ajo zgjidhja që “dinë të gjithë” e që e mendojnë si të vetmen të mundshme – tërheqja e izraelitëve nga Bregu Perëndimor dhe nga Gaza dhe formimi i një shteti palestinez – mund të mos funksionojë, e atëherë do të duhej të ndryshonte gjithë korniza, do të duhej të ndërronim perspektivë e të ktheheshim tek zgjidhja me një shtet të vetëm.

Në këtë moment lind tundimi për të folur për një nyje simptomatike: mos vallë janë përmbysur rolet standarte në konfliktin izraelito-palestinez, mos janë ngatërruar si në një nyje? Izraeli – që zyrtarisht paraqet modernitetin perëndimor liberal – e legjitimon vetveten mbi terma të identitetit të vet etnik-religjioz, ndërsa palestinezët – që shahen si “fondamentalistë” paramodernë – legjitimojnë vetveten përmes një qytetarie të shekullarizuar (këtu nuk mund të mos joshesh e të shtrosh hipotezën se ka qenë pikërisht pushtimi izraelit që i ka shtyrë palestinezët ta perceptojnë vetveten si një komb të veçantë që ka nevojë për shtetin e vet, e jo si një pjesë e masës së madhe arabike). Na del përballë paradoksi i një Izraeli, i një ishulli të supozuar të modernitetit demokratik e liberal në Lindjen e Mesme, që kundërshton kërkesat arabe me një pretendim edhe më “fondamentalist” etnik-religjioz ndaj tokës së tyre të shenjtë. Po ironia vijon dhe më tej, sipas shumë statistikave izraelitët janë populli më ateist në botë: rreth 70% e tyre nuk besojnë në asnjë lloj hyjnie. Lidhja e tyre me tokën pra ngrihet mbi një mohim fetishist: “E di shumë mirë që nuk ekziston hyjnia, por gjithsesi besoj se ai na ka dhuruar tokën e shenjtë të Izraelit…” Dhe ashtu siç na mëson historia e nyjes Gordiane, e vetmja mënyrë për ta zgjidhur këtë ngërç nuk është duke shpështjellë nyjen, por duke e prerë atë. Si? Badiou së fundmi ka dhënë një përgjigje për këtë çështje:

 

Themelimi i një shteti zionist qe një realitet i pështjelluar dhe tepër kompleks. Më nj’anë qe një ngjarje që bënte pjesë në një ngjarje edhe më të madhe: në lindjen e projekteve madhështore komuniste dhe socialiste, ideja e krijimit të një shoqërie të re. Nga ana tjetër ishte një kundër-ngjarje, pjesë e një kundër-ngjarjeje edhe më të madhe: kolonializmi, pushtimi brutal nga ana e europianëve i vendeve ku jetonin popuj të tjerë. Izraeli është një përzierje e pazakontë revolucioni dhe reaksioni, emancipimi dhe shtypjeje. Shteti zionist duhet t’i rikthehet idesë së vet fillestare, të jetë shtet i drejtë dhe i ri. Duhet të jetë shteti më pak racist, më pak religjioz dhe më pak nacionalist. Duhet të jetë shteti më universal i globit[xv].

 

Edhe pse ka vërtetësi në këtë përgjigjje problemi mbetet: a mund të zhbëhet kaq thjesht nyja, duke ndarë dy aspektet e Izraelit dhe të kërkojë plotësimin e projektit revolucionar të zionistëve pa hijen e tij kolonizuese? Kjo është si përgjigjja legjendare me “Nëse…” e një politikani amerikan në vitet 1920. I pyetur në e mbështeste apo jo ndalimin e prodhimit dhe shitjes së verës ai u përgjigj: “Nëse me verën nënkuptoni pijen e tmerrshme që ka rrënuar sa e sa vatra, duke i shndërruar burrat në një mallkim të vërtetë, duke i bërë të rrahin gratë dhe të lënë pas dore fëmijët, atëhere jam tërësisht pro ndalimit. Por nëse me verën nënkupton pijen fisnike, me një shije të mrekullueshme, që kthen në kënaqësi çdo vakt, atëherë jam tërësisht kundra ndalimit!”

Na duhet më tepër se kaq: jo vetëm të heqim linjat që ndajnë Izraelin e keq nga Izraeli i mirë, por një akt autentik i ndërrimit të vetë koordinatave të situatës aktuale. Ish-kryeministri izraelit Yitzhak Rabin hodhi hapin e parë të konsiderueshëm në këtë drejtim kur njohu PLO-në si përfaqësues legjitim të palestinezëve, pra si të vetmin partner të vërtetë në negociata. Kur Rabin-i përmbysi politikat e deriatëhershme izraelite “jo negociatave me organizatën terroriste PLO” dhe shqiptoi fjalët e thjeshta “le ta mbyllim këtu këtë palaçollik të negocimit me palestinezët që nuk kanë lidhje me PLO-në dhe le të fillojmë të flasim me partnerët tanë të vërtetë” situata në Lindjen e Mesme ndryshoi menjëherë. Ky pra është efekti i një akti të vërtetë politik: e bën të pamendueshmen të mendueshme. Edhe pse një politikan laburist Rabin-i kreu një gjest që karakterizon më së miri politikanët konservatorë: veç një de Gaulle mund t’i jepte pavarësinë Algjerisë, veç një Nixon mund të fillonte marrëdhëniet me Kinën[xvi].

Kështu pra, çfarë do të qe një akt i këtij lloji për arabët sot? Të bëjnë atë që bën Ed Norton-i tek Fight Club: si fillim t’i gjuajnë vetvetes – të ndalojnë së hedhuri gjithë fajin hebrejve, a thua se ekspansioni zionist në Palestinë na qenka origjina dhe fronti simbolik i çdo fatkeqësie për arabët, gjë që e shndërron mposhtjen e Izraelit në një sine qua non për çdo politikë arabe. Palestinezët që pretendojnë se çlirimi i territorit të tyre prej pushtimit izraelit do t’i japin shtysa demokratizimit të botës arabe e kanë gabim. E vërtetë është e anasjellta. Demokratizimi nis duke u përballur haptazi me regjimet e korruptuara klerike e ushtarake, që nga Siria e deri në Arabi Saudite, regjime që përdorin Izraelin për të legjitimuar vetveten. Paradoksi është se pikërisht përqendrimi tek Izraeli po i bën arabët ta humbasin luftën. Kuptimi fillestar i jihad-it në islam nuk është lufta ndaj ndonjë armiku të jashtëm, por lufta për pastrim të brendshëm. Lufta është kundër dështimit moral dhe dobësisë brenda vetes. Kështu që muslimanët ndoshta duhet të aplikojnë në mënyrë më aktive një kapërcim prej kuptimit më popullor tek kuptimi më thelbësor i jihad-it. Që të tre aktorët kryesorë të Luftës kundër Terrorit (SHBA pas 11 shtatorit, Izraeli dhe arabët) e shohin vetveten si viktima dhe përdorin viktimizimin për të legjitimuar politikat e tyre ekspansioniste. Në një farë mënyre 11 shtatori erdhi në momentin e duhur për të justifikuar agresivitetin ekspansionist ushtarak të Amerikës: tani që dhe ne jemi viktima na duhet të kundërveprojmë që të mbrohemi. Aleanca amerikano-izraelite, ky bashkim i çuditshëm i kombit më religjioz (prej të zhvilluarve) në botë por që insiston në ndarjen mes fésë dhe shtetit dhe kombit më jofetar por që ekziston pikërisht falë natyrës religjioze të shtetit të vet tashmë mundet ta paraqesë veten si një aks i viktimave.

Pyetja finale është: cili do të qe akti etiko-politik vërtet radikal sot në Lindjen e Mesme? Si për izraelitët ashtu edhe për arabët ky akt do të ishte heqja dorë prej kontrollit (politik) të Jeruzalemit, që do të thotë mbështetja e transformimit të qytetit antik të Jeruzalemit në një vend jashtështetëror që i kushtohet vetëm adhurimit fetar dhe që kontrollohet (përkohësisht) prej një force neutrale ndërkombëtare. Të dyja palët duhet ta pranojnë që duke hequr dorë nga Jeruzalemi nuk po humbasin asgjë. Përkundrazi ata përfitojnë prej ngritjes së Jeruzalemit në statusin e një vendi të shenjtë, mirëfilli jashtë politikës. Ajo çka ata do të humbisnin është pikërisht ajo çka meriton të humbasë: katandisja e fésë në një kartë për pazaret e politikës e të pushtetit. Kjo do të qe një ngjarje e vërtetë për Lindjen e Mesme, shpërthimi i një universalizmi politik në kuptimin pavlian që “për ne nuk ka hebrej e palestinezë”. Që të dyja palët duhet të kuptojnë se heqja dorë prej idesë së shtetit-komb të pastër etnikisht do të qe një çlirim për vetë ata, e jo thjesht një sakrificë që bëhet për hir të tjetrit.

Le t’i kthehemi historisë të rrethit të gëlqeres në Kaukaz, tek e cila bazohet një nga dramat e fundit të Brecht-it. Në kohët e vjetra, diku në Kaukaz, një nënë dhe një njerkë shkuan para gjyqtarit që ky ta vendoste se kujt i përkiste fëmija. Gjyqtari vizatoi me gëlqere një rreth në tokë, vendosi foshnjën në mes të rrethit dhe u tha grave të kapnin secila nga një krah; fëmija i përkiste asaj që do ta tërhiqte e para jashtë rrethit. Kur nëna e vërtetë e pa që fëmija po lëndohej prej tërheqjes në drejtime të kundërta e lëshoi menjëherë sepse i erdh’ keq. Natyrisht që gjyqtari kësaj ia dha fëmijën duke shpallur se kjo e shfaqi dashurinë e vërtetë mëmsore. Përgjatë këtyre linjave mund të imagjinojmë një rreth gëlqereje për Jeruzalemin. Ata që vërtet e duan Jeruzalemin do të hiqnin dorë prej tij që të mos e shihnin të shkatërruar prej luftës. Natyrisht, ironia këtu është se kjo anekdotë brechtiane është thjesht një variant i gjykimit të mbretit Solomon prej Dhjatës së Vjetër, i cili pasi vuri re se s’mund ta zgjidhte dot dilemën e mëmësisë propozoi një zgjidhje me dy shtete: fëmija duhej ndarë më dysh dhe çdo nënë do të merrte gjysmën. Mëma e vërtetë natyrisht hoqi dorë prej pretendimit për të marrë fëmijën.

Hebrejtë dhe palestinezët kanë të përbashkët faktin se diaspora është pjesë e jetës dhe e vetë identitetit të tyre. Po sikur kjo të shndërrohej në pikën bashkuese për palët, po sikur të zotëronin dhe të ndanin të njëjtin territor dhe në të njëjtën kohë ta mbanin territorin e tyre të përbashkët si një strehim mikpritës për gjithë ata që janë të dënuar të enden? Po sikur Jeruzalemi të mos jetë më vendi i tyre, po vendi i atyre që nuk kanë asnjë vend? Ky lloj solidariteti do të mund të qe themel për pajtim të vërtetë: të kuptuarit që kur luftohet tjetri luftohet pikërisht ajo çka është më e brishtë tek vetvetja. Kjo është arsyeja pse (duke qenë të ndërgjegjshëm për seriozitetin e konfliktit dhe për pasojat e tij potenciale) duhet insistuar më tepër se kurrë që kemi të bëjmë me një konflikt të rremë, me një konflikt që tret e mistifikon problemin e vërtetë.

 

Féja Anonime e Ateizmit

 

Tek turma e inatosur e muslimanëve gjejmë kufirin e tolerancës liberale multikulturore, e tendencës së saj për t’u vetëfajësuar dhe përpjekjes së saj për të “kuptuar” tjetrin. Tjetri këtu është shndërruar në një tjetër real, të vërtetë në urrejtjen e vet. Ky është paradoksi i tolerancës në formën e vet kristaline: gjer ku mund të mbërrijë tolerimi i intolerancës? Gjithë ato formula të bukura liberale e politikisht korrekte se si karikaturat e Muhamedit na qenë fyese e të pandjeshme, nga ana tjetër edhe reagimet e dhunshme ndaj tyre qenkan të papranueshme, se liria sjell me vete përgjegjësi dhe nuk duhet abuzuar me të, të gjitha këto në këtë rast nuk mjaftojnë. E çfarë na qenka kjo e famshmja “liri me përgjegjësi” në mos një version i ri i paradoksit të moçëm të zgjedhjes së detyruar? Ty të jepet liria e zgjedhjes me kusht që të bësh zgjedhjen e duhur; të jepet liria me kusht që të mos e përdorësh atë realisht.

Po si ta prishim atëherë këtë qark vicioz luhatjes të pafundme mes pro-ve dhe kundra-ve që e kanë lënë arsyen tolerante në një stanjacion çaftësues? Ka vetëm një mënyrë: të mohojmë vetë termat me të cilët shtrohet problemi. Siç ka theksuar vazhdimisht Gilles Deleuze-i, nuk ekzistojnë vetëm zgjidhje të sakta apo të gabuara për problemet, por edhe vetë problemet mund të jenë të sakta e të gabuara. Që ta perceptosh problemin si rrekje për një masë të drejtë mes respektit për tjetrin dhe lirisë sonë të shprehjes, përbën në vetvete një mistifikim. S’është për t’u habitur që në një analizë më të imët të dyja palët shfaqin një solidaritet të fshehur. Gjuha e respektit është gjuha e tolerancës liberale: respekti ka kuptim vetëm si respekt për ata me të cilët nuk bie dakord. Kur ndihen të ofenduar muslimanët kërkojnë respekt për tjetërsinë e tyre dhe në atë moment pranojnë menjëherë kornizat e diskursit tolerant-liberal. Nga ana tjetër blasfemia nuk është thjesht një shfaqje e urrejtjes, një përpjekje për ta qëlluar tjetrin ku i dhemb më shumë, pra në thelb të fésë së tij. Blasfemia, në kuptim strikt është një problem fetar: mund të ekzistojë vetëm brenda kontureve të një hapësire fetare.

Çka kërcënon në horizont është makthi i një shoqërie të rregulluar prej një pakti pervers mes fondamentalistëve fetarë dhe predikuesve politikisht korrektë të tolerancës dhe të respektit për besimet e tjetrit: një shoqëri e frenuar prej shqetësimit se mos lëndohet tjetri, s’ka rëndësi se sa mizor e sa supersticioz mund të jetë ky tjetri, ndërkohë që individët marrin pjesë në rituale të vazhdueshme të “dëshmisë” së viktimizimit të vetvetes. Kur isha për vizitë në University of Champaign në Illinois më çuan në një restorant ku në menu mund të porosisje Tuscany fries. Kur pyeta se ç’ishte, më shpjeguan se pronari donte të dukej patriot në rastin e kundërshtimit të luftës në Irak nga ana e Francës dhe ndoqi propozimin e Kongresit të SHBA-ve, duke i quajtur French fries (patatet e skuqura) “freedom fries”. Mirëpo anëtarët progresistë të fakultetit (që përbënin shumicën e klientëve të tij) kërcënuan që do e bojkotonin restorantin po të vazhdonte të mbante në menu “freedom fries”. Pronari nuk donte të humbte klientët, po ende donte të dukej patriot, kështu që shpiku një emër të ri “Tuscany fries”. Ky emër kishte edhe një avantazh tjetër, tingëllonte europian dhe i bënte jehonë imazhit të filmave idilikë mbi Toskanën.

Në një lëvizje të ngjashme me atë të Kongresit të SHBA-ve, autoritetet iraniane urdhëruan ëmbëltoret që të ndryshojnë emërtimin prej “pastave daneze” në “trëndafila të Muhamedit”. Do të qe interesante të jetoje në një botë ku Kongresi amerikan do ia ndryshonte emrin nga French fries në Muhammad fries dhe autoritetet iraniane do t’i shndërronin pastat daneze në trëndafila të lirisë. Mirëpo perspektiva e tolerancës na lë të imagjinojmë se dyqanet dhe restorantet tona shumë shpejt do të mbushen me versione të ngjashme me Tuscany fries.

Gjatë viteve të fundit një debat publik është ndezur në vendin tim, në Slloveni: a duhet që muslimanëve (kryesisht punëtorë imigrantë nga repubika ish-Jugosllave) t’u lejohet ndërtimi i një xhamie në Ljubjanë, në kryeqytet? Ndërsa konservatorët e kundërshtojnë xhaminë për arsye kulturore, politike deri edhe arkitekturore, gazeta javore Mladina ka qenë më konsistentja dhe më e zëshmja në mbështetjen për ndërtimin e xhamisë, në vijim të mbështetjes së saj për të drejtat sociale dhe civile të njerëzve nga republikat e tjera ish-Jugosllave. S’është për t’u habitur që, në linjë me qasjen e saj libertare, Mladina ishte e vetmja gazetë që ribotoi karikaturat e Muhamedit. Nga ana tjetër ata që “kuptuan” më së tepërmi arsyet e protestave të dhunshme të muslimanëve në të njëjtën kohë shprehnin vazhdimisht interesimin e tyre për një Europë kristiane.

Këta konservatorë sollën si paralele një skandal që ndodhi në Slloveni nja dy vjet më parë. Një grup rock-u i quajtur Strelnikoff printoi një poster për të lajmëruar koncertin, në atë poster shfaqej një pamje klasike e Marisë me Jezusin foshnjë, vetëm se disi e përçudnuar. Maria nuk ka Jezusin në prehër, por një mi. Qëllimi i krahasimit që bënë konservatorët natyrisht ishte që të qortonte karikaturat që tallin krishtërimin bashkë me ato që tallin Muhamedin. Në të njëjtën kohë këta konservatorë nuk e lanë pa përmendur reagimin e ndryshëm të komuniteteve religjioze ndaj këtyre dy rasteve si një argument më tepër për ndryshimin mes qytetërimeve. Natyrisht që Europa do të dilte superiore nga ky krahasim, sepse ne, të krishterët, e kufizuam vetveten te protestat verbale ndërsa muslimanët filluan të vrisnin e të digjnin.

Të tilla aleanca përçudnuese e vendosin komunitetin musliman në Europë përballë një zgjedhjeje të vështirë që përmbledh gjithë pozicionin paradoksal që ata kanë: i vetmi grup politik që nuk kërkon t’i katandisë në qytetarë të dorës së dytë dhe që iu lejon hapësirën për të zhvilluar identitetin e tyre religjioz janë ateistët liberalë, “të pafétë”, ndërsa ata që janë më pranë praktikave të tyre religjioze e sociale, pasqyrimi i tyre i krishterë, janë armiqtë më të mëdhenj politikë. Paradoksi është se jo ata që publikuan të parët karikaturat e Muhamedit, por ata që i publikuan më vonë në solidaritet me lirinë e shprehjes, ata janë aleatët e vetëm e të vërtetë të muslimanëve.

Të vjen ndërmend analiza që i bën Marx-i imbroglio-s politik të revolucionit francez të 1848. Forca në pushtet, Partia e Rendit u formua nga koalicioni i dy forcave ruajaliste, Bourbonëve dhe Orléanistëve. Dy partitë nga vetë përkufizimi i tyre e kishin të pamundur që të gjenin një emërues të përbashkët në ruajalizmin e tyre, se kuptohet që askush s’mund të jetë ruajalist në përgjithësi, duhet mbështetur një shtëpi mbretërore e caktuar. I vetmi flamur që do të mund t’i bashkonte do të qe ai i “mbretërisë anonime të Republikës”. Me fjalë të tjera, e vetmja mënyrë që të jesh ruajalist në përgjithësi është duke qenë republikan[xvii]. Kjo e vërtetë vlen dhe për fénë. Askush s’mund të jetë fetar në përgjithësi. Kur besohet në një sistem hyjnish, nuk besohet tek sistemi tjetër. Dështimi i deritanishëm i çdo përpjekje për të bashkuar fétë dëshmon se e vetmja mënyrë për të qenë fetar në përgjithësi është nën flamurin e “fésë anonime të ateizmit”. Siç tregon dhe fati i komuniteteve muslimane në perëndim, e vetmja mënyrë për të patur një jetë të plotë fetare është nën këtë flamur. Pra ka një lloj drejtësie poetike në faktin se menjëherë pas rrëmujës pan-muslimane kundër Danimarkës së pafé, ndodhi shpërthimi i dhunës mes synive dhe shiave, dy fraksioneve muslimane në Irak. Kjo ngjarje jep qartë leksionin e gjithë totalitarizmave: lufta kundër armikut të jashtëm herët a vonë medoemos shndërrohet në një përçarje të brendshme dhe kthehet në luftë kundër armikut të brendshëm.

Pas gjithë argumentave të kohëve të fundit që shpallin kthimin “post-shekullar” të religjionit, pas zbulimit të kufijve të zhgënjimit dhe shfaqjes së nevojës për të rizbuluar të shenjtën ndoshta ajo çka vërtet na duhet është një dozë e mirë ateizmi. Mëria që përfshiu vendet muslimane pas karikaturave të Muhamedit duket se sjellin edhe një provë tjetër se besimet fetare janë një forcë që nuk duhet nënvleftësuar. Dhuna e turmave muslimane, edhe pse e qortueshme, thekson faktin që libertarët e papërgjegjshëm dhe cinikë perëndimorë duhet të nxjerrin mësim: ky është kufiri i zhgënjimit prej shekullarizmit. Ose të paktën, kështu thonë të gjithë.

Por a është vërtet ky mësimi që duhet nxjerrë prej vrasjeve, bastisjeve dhe djegieve që bënë turmat në emër të fésë? Për një kohë të gjatë na kanë thënë se pa fénë ne jemi thjesht kafshë egoiste që grinden për të mbijetuar, i vetmi moral që na mbetet është ai i tufës së ujqve. Na kanë thënë se vetëm féja mund të na ngrejë në një nivel më të lartë shpirtëror. Sot, ndërkohë që féja rishfaqet si burimi kryesor i dhunës fatale përqark globit, nuk mund të mos lodhesh prej parrullave konstante që thonë se kristianët, muslimanët apo hindutë na qenkan thjesht duke abuzuar e duke shformuar mesazhin shpirtëror fisnik që përmban besimi i tyre. Mos vallë është koha që të ringjallet dinjiteti i ateizmit, ndoshta shansi ynë i vetëm për paqe? Si rregull, kur shpërthen dhunë e frymëzuar prej fésë ne ia veshim fajin vetë dhunës: është aktori i dhunshëm, apo “terroristi” politik ai që e “keqpërdor” një fé fisnike, pra qëllimi është të zhveshim prej instrumentalizimit politik thelbin autentik të një féje. Po sikur të marrim përsipër rrezikun e ta përmbysim këtë marrëdhënie? Po sikur ajo çka duket si një forcë moderuese që pretendon të mbajë nën kontroll dhunën të jetë në të vërtetë nxitësi i fshehtë i saj? Po sikur, në vend që të mohojmë dhunën, të mohojmë vetë fénë, bashkë me shfaqjet e saj shekullare si përshembull komunizmin stalinist, të mohojmë besimin tek Tjetri i madh historik dhe ta ushtrojmë dhunën vetë, duke marrë përgjegjësi të plota mbi të, pa patur mundësi të fshihemi pas figurës së Tjetrit të madh?

Shpesh thuhet se çdo diskutim etik sot s’është gjë tjetër veçse një debat mes Charles Darwin-it dhe Papës. Më nj’anë është (pa)vdekshmëria shekullare, që e gjen të pranueshëm dhe ashpërsisht të nevojshëm përdorimin dhe sakrifikimin e individëve. M’anë tjetër kemi moralin e krishterë që pohon se çdo qenie njerëzore ka një shpirt të pavdekshëm, pra është e shenjtë. Në këtë kontekst është me interes të vihet re se si pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore disa darvinistë socialë u bënë pacifistë duke u mbështetur pikërisht tek kundër-barazitarizmi darvinist; më I zëshmi prej darvinistëve socialë, Ernst Haeckel, e kundërshtoi luftën sepse aty vriteshin njerëzit e gabuar: “Sa më i fortë, sa më i shëndetshëm e sa më normal të jetë burri, aq më të mëdha janë shanset që të vritet prej breshërive të mitralozëve, topave apo instrumenteve të ngjashëm kulturorë[xviii]”. Problemi sipas tij është që më të dobëtit dhe të sëmurët nuk merreshin në ushtri, ata liheshin të lirë të lindnin fëmijë dhe ta çonin kombin në squllje biologjike. Një nga zgjidhjet që u propozuan qe detyrimi i të gjithëve që të merrnin pjesë në ushtri dhe në betejë të përdoreshin të dobëtit e të sëmurët si mish për top gjatë sulmeve vetëvrasëse.

Mirëpo sot situata është tepër e komplikuar, pasi vrasjet masive gjithnjë e më shumë legjitimohen me bindje fetare, ndërsa pacifizmi është kryesisht ateist. Është pikërisht besimi në një qëllim të lartësuar hyjnor që na lejon të instrumentalizojmë individët, ndërsa ateizmi nuk pranon qëllime të tilla dhe refuzon çdo lloj sakrifikimi. S’është aspak për t’u habitur që siç raportoi dhe AP në 12 nëntor 2006, Elton John ndërkohë që pranonte admirimin për mësimet e Krishtit dhe liderëve të tjerë shpirtërorë kundërshtonte çdo organizim fetar. Tek suplementi muzikor i gazetës Observer, Elton John u shpreh: “Mendoj se féja gjithnjë është përpjekur të nxisë urrejtjen ndaj njerëzve gay… Po të qe për mua unë do t’i ndaloja fétë, krejtësisht. Féja e organizuar nuk funksionon. Ajo i nxit njerëzit të urrejnë, në vend që të nxisë dashurinë”. Elton John-i vë re gjithashtu që udhëheqësit religjiozë nuk po arrijnë të gjejnë zgjidhje për tensionet dhe konfliktet nëpër botë. Ai pyet: “Pse nuk e bëjnë një konklavë? Pse nuk bashkohen të gjejnë zgjidhje?”

Mbizotërimi i dhunës me burim religjioz (apo etnik) mund të shpjegohet nga vetë fakti që sot jetojmë në një epokë që e percepton vetveten si post-ideologjike. Meqenëse sot nuk mjaftojnë më kauzat e mëdha publike (si psh. lufta) për të mobilizuar turmat e dhunshme, sepse ideologjia hegjemonike promovon shijimin e jetës dhe vetëpërmbushjen, për shumicën e njerëzve është tepër e vështirë ta kapërdijnë pështirosjen ndaj torturës dhe vrasjes të një tjetër njeriu. Shumica dërrmuese e njerëzve karakterizohen nga një “moral” spontan: për ta të vrasësh një njeri është diçka tepër traumatizuese. Për ta kapërcyer këtë barrierë, është e domosdoshme një kauzë më e fortë, një kauzë “e shenjtë” para së cilës turbullimet e vogla individuale mbi vrasjen duken të parëndësishme. Féja dhe përkatësia etnike duket se e përmbushin tërësisht këtë rol. Natyrisht që ka raste ateistësh patologjikë që janë të aftë të kryejnë vrasje masive thjesht për qejf, po këto janë përjashtime të rralla. Pjesa më e madhe e njerëzve kanë nevojë për një “anestezi” që ta mpijnë ndjeshmërinë e tyre ndaj vuajtjes së tjetrit. Për këtë arsye është e domosdoshme një kauzë e shenjtë.

Më shumë se një shekull më parë tek Vëllezërit Karamazov Dostoevsky paralajmëron rreziqet që rrjedhin prej nihilizmit moral të pafé: “Nëse s’ekziston zoti, atëherë gjithçka është e lejuar”. “Filozofi i ri” francez André Glucksmann e përdor kritikën dostojevskiane ndaj nihilizmit të pafé në analizën që i bën 11 shtatorit, siç sugjeron dhe titulli i librit të tij – Dostoevsky in Manhattan[xix]. Mirëpo s’mund të kish interpretim më të gabuar: mësimi që del nga terrorizmi i sotëm është pikërisht e kundërta. Këto ngjarje dëshmojnë se pas tyre ka një hyjni, prandaj gjithçka, deri edhe hedhja në erë e qindra kalimtarëve të pafajshëm, justifikohet prej atyre që pretendojnë se janë në lidhje direkte me perëndinë, se janë instrumenta të vullnetit të tij. Është e qartë që një lidhje direkte me perëndinë justifikon shkeljen dhe dhunimin e çdo rregulli apo konsiderate “thjesht njerëzore”. Komunistët “e pafé” stalinistë e dëshmojnë qartësisht këtë fenomen: ata i lejonin vetes gjithçka sepse e perceptonin veten si instrumenta të drejtpërdrejtë të perëndisë së tyre, që ishte Nevoja Historike e Progresit drejt Komunizmit.

Formula religjioze fondamentaliste e pezullimit të etikës është propozuar edhe nga Augustini që shkruante: “Duaj zotin dhe bëj si të duash”. Kjo është e barazvlefshme me “Duaj dhe bëj çfarë të duash”, meqenëse në perspektivën kristiane këto terma mund të zëvendësojnë njëri-tjetrin. Në fund të fundit perëndia është dashuri. Hileja qëndron në faktin se duke dashur perëndinë, ti do të duash atë çka perëndia do – çka kënaq hyjninë të kënaq edhe ty, çka mërzit hyjninë të mërzit edhe ty. Kështu që nuk mund të bësh tamam çdo gjë që do: dashuria për hyjninë, nëse është e vërtetë, garanton se në gjithçka që do të bësh do të ndjekësh standartet më të larta etike. Kjo është pak a shumë si puna e shakasë proverbiale: “E fejuara ime nuk vonohet kurrë në takim, sepse kur vonohet nuk është më e fejuara ime”. Nëse e do zotin ti mund të bësh ç’të duash, sepse po bëre ndonjë gjë të keqe kjo vetë dëshmon që ti nuk e do me të vërtetë zotin… Gjithsesi argumenti mbetet ambig, meqenëse jashtë besimit personal nuk ekziston asnjë garanci mbi çka zoti dëshiron prej individit. Në mungesë të standartizimit etik të dashurisë dhe besimit në zot vijon të kërcënojë rreziku i përdorimit të dashurisë për zotin si legjitimim për të tjera bëma të tmerrshme.

Yves le Breton raporton se si gjatë Kryqëzatës së Shën Luigjit Mbret, takoi një grua plakë që endej rrugëve. Ajo mbante një pjatë me thëngjij të ndezur në një dorë dhe një shtëmbë me ujë në dorën tjetër. Kur e pyetën se ç’donte të bënte ajo u përgjigj se do t’i vinte flakën parajsës dhe do të shuante zjarrin e ferrit, sepse nuk donte që ndokush të bënte mirësi për t’u shpërblyer në parajsë apo për t’i shpëtuar ferrit; por mirësitë të bëheshin thjesht prej dashurisë për perëndinë[xx]. Na mbetet vetëm një gjë për të bërë, pse të mos e shkatërrojmë dhe perëndinë dhe të bëjmë mirësi thjesht për hir të mirësisë? S’është për t’u habitur që ky qëndrim etik mirëfilli kristian mbijeton më së tepërmi në ateizëm.

Fondamentalistët bëjnë punë (që iu duken) të mira në mënyrë që të plotësojnë vullnetin e perëndisë e të meritojnë shpëtimin; ndërsa ateistët veprojnë thjesht pse është e drejtë të veprosh në mënyrë të tillë. A nuk është ky përjetimi më themelor i moralit për ne? Unë diçka të mirë nuk e bëj për të fituar dashamirësinë e zotit, por sepse nuk mund të bëj ndryshe – po të mos bëja kështu s’do isha më i aftë t’i dilja përballë vetes në pasqyrë. Një veprim i moralshëm, sipas përkufizimit, bart shpërblimin e vetvetes. Këtë argument e ka paraqitur shumë qartë që në shekullin XVIII ekonomisti-filozof, David Hume-i, që vetë ka qenë besimtar. Ai argumenton se e vetmja mënyrë për të treguar vërtetë respekt për perëndinë është që të veprosh në përputhje me moralin pa i kushtuar vëmendje ekzistencës së perëndisë.

Historia e ateizmit europian, qysh prej origjinave greke e romake tek De rerum natura e deri te klasikët modernë si Spinoza, ofron një leksion dinjiteti dhe kurajoje. Ajo nuk është një histori e momenteve të rëndomta të hedonizmit, por një histori e shenjuar prej ndërgjegjësimit mbi fatin e hidhur të çdo jete njerëzore, duke qenë se nuk ekziston ndonjë autoritet më i lartë që kujdeset për njerëzit e që u garanton një fat të lumtur. Në të njëjtën kohë ateistët përpiqen të shpërndajnë mesazhin e lumturisë që nuk vjen prej arratisjes nga realiteti, por prej pranimit dhe prej gjetjes së vendit të gjithsecilit në këtë realitet. Ajo çka e bën unike traditën materialistë është mënyra se si gërshetohet në të dija përunjësuese se ne nuk jemi qendra e universit, por thjesht pjesë të një të tëre shumë më të madhe që i nënshtrohet rastësisë, dhe gatishmëria për të pranuar barrën e rëndë të përgjegjësisë së plotë mbi atë çka bëjmë gjatë jetës sonë. A nuk është kjo qasje më se e nevojshme në kohët tona, kur nga çdo anë lëshohen kërcënime për lloj-lloj katastrofash që mund të ngjasin në momente të paparashikueshme?

Nja dy vjet më parë një debat specifik plasi në Europë: a duhej përmendur në preambulën e kushtetutës europiane krishtërimi si element thelbësor për trashëgiminë e këtij kontinenti? Debati u zgjidh me një kompromis, duke vendosur në preambulë krishtërimin bashkë me judaizmin, islamin dhe atë çka trashëgojmë prej antikitetit. Po ku u harrua trashëgimia më e çmuar e Europës moderne, ateizmi? Ajo çka e bën unike Europën moderne është fakti se kemi të bëjmë me qytetërimin e parë e të vetëm ku ateizmi përbën një opsion krejtësisht legjitim e nuk përbën pengesë për të marrë poste publike. Kjo patjetër që është një trashëgimi europiane për të cilën ia vlen të luftohet.

Ateisti i vërtetë s’ka asnjë nevojë që të krenohet me qëndrimin e vet duke e tronditur besimtarin me blasfemi, por ai gjithashtu refuzon ta reduktojë çështjen e karikaturave të Muhamedit në një çështje respekti për besimtarët e ndryshëm. Respekti për besimet e tjera i paraqitur si vlerë nënkupton vetëm një nga këto dy mundësi: ose e trajtojmë tjetrin në mënyrë patronale dhe evitojmë lëndimin e tij që të mos e zhgënjejmë, ose përqafojmë qëndrimin relativist të shumë “regjimeve të së vërtetës”, duke e përbuzur si të dhunshme çdo këmbëngulje tek të vërtetat e qarta. Ç’thoni sikur islamin – bashkë me gjithë fetë e tjera – duke ruajtur respektin, e pikërisht për këtë arsye duke u treguar të ashpër, t’ia nënshtrojmë një analize kritike? Kjo është e vetmja mënyrë për të treguar respekt për muslimanët: ata duhen trajtuar si të rritur që mbajnë përgjegjësi për besimin

[i] Shih Immanuel Kant tek “The Antinomy of Pure Reason”, tek Critique of Pure Reason: The Transcendental Dialectic, Londër, Palgrave 2003, Vëllimi II, Kapitulli 2.

[ii] Në Iran ligjërisht gruaja mban përgjegjësi totale për aktin seksual dhe në 3 janar 2006 një vajzë 19 vjeçare u dënua me vdekje pasi pranoi se kishte vrarë me thikë një nga tre burrat që ishin përpjekur ta dhunonin. Këtu qëndron paradoksi: po të kish zgjedhur të mos e mbronte veten dhe t’i kish lejuar burrat ta përdhunonin do të qe dënuar me 100 fshikullime sipas ligjit iranian të nderit; po të kish qenë e martuar në kohën e përdhunimit ndoshta do të fajësohej për tradhti bashkëshortore dhe do të dënohej me vdekje prej gjuajtjeve me gurë. Sido që të shkojë puna përgjegjësia është e gjitha e saj.

[iii] Gjithsesi ekziston dhe një shpjegim tjetër, më ndjellakeq i kësaj mungese të përgjegjësisë tek burrat: a nuk është vallë aftësia për të kryer akt seksual kudo e në çdo kohë një fantazi e burrave? Le të kujtojmë ligjin qesharak të talebanëve që ndaluan takat e metalta për gratë – qofshin këto të mbuluara kokë e këmbë, tingulli i takave të tyre do t’i provokonte gjithsesi burrat. A nuk nënkupton kjo një imazh krejtësisht të erotizuar të burrit që mund të eksitohet edhe nga një tingull kaq i pafajshëm që sinjalizon praninë femërore? Nga ana tjetër toleranca perëndimore ndaj sjelljeve provokuese të grave ka bërë që në shoqëritë tona burrat të jenë gjithnjë e më pak të interesuar për marrëdhënie seksuale dhe i konsiderojnë ato një detyrim më tepër se sa një kënaqësi.

[iv] Kjo natyrisht që nuk e justifikon Irving-un që e dinte se do të arrestohej po të shkonte në Austri, ku ish ftuar prej një partie të ekstremit të djathtë.

[v] Përderisa çdo shqyrtim i numrit të të vdekurve konsiderohet i papranueshëm nuk na mbetet veç të imagjinojmë një debat qesharak, të diskutohet se cili do të qe numri i “tolerueshëm” i të vdekurve. Ky diskutim do t’i ngjante atij mbi sasinë e alkoolit të tolerueshëm tek shoferët: mos është më mirë të jenë 5.5 milionë të vdekur? A vazhdon të jesh historian i respektueshëm apo je revizionist i Holokaustit nëse pretendon se ka patur “vetëm” 5.3 milionë të vdekur?

[vi] Presidenti iranian Mahmoud Ahmadinejad në një fjalim të mbajtur në Summit-in Islamik në Mekë, më 8 dhjetor 2005, siç raporton Associated Press.

[vii] Shih Alain Badiou dhe Cécile Winter, Circonstances, Vol.3, Portées du mot ‘Juif’, Paris: Leo Scheer, 2005.

[viii] Shih Oriana Fallaci, The Rage and the Pride, New York: Rizzoli, 2006.

[ix] Menachem Begin, The Revolt, New York: Dell, 1977, fq. 100-101

[x] Letra u shfaq si një lajmërim full-page në faqen 42 të botimit të 14 majit 1947 të New York Post. Teksti i plotë mund të gjendet online tek http://scotland.indymedia.org/newswire/display/3510/index.php.

[xi] Cituar nga revista Time, 24 qershor 2006.

[xii] Simon Wiesenthal, Justice Not Vengeance, Londër: Mandarin, 1989, fq.266

[xiii] Ibid., fq. 265.

[xiv] Norman Davies, Europe at War, Londër: Macmillan, 2006, fq. 346.

[xv] Alain Badiou, “The Question of Democracy”, lacanian ink 28, (vjeshtë 2006), fq. 59

[xvi] Duhet lavdëruar po ashtu edhe përgjigjja që Ehud Barak-u i ka dhënë gazetarit të Ha’aretz-it, Gideon Levy-t që e pyet se ç’do të kishte bërë po të kishte lindur palestinez. Ehud Barak u përgjigj: “Do të isha bashkuar me ndonjë organizatë terroriste”. (mund ta gjeni online tek http://www.monabaker.com/quotes.htm.)

[xvii] Shih Karl Marx, “Class Struggles in France”, Collected Works, Vol. 10. Londër: Lawrence and Wishart, 1978, fq. 95.

[xviii] Cituar nga Edward T. Oakes, “Darvin’s Graveyards”, Books&Culture, nëntor/dhjetor 2006, fq. 36

[xix] André Glucksmann, Dostoievski à Manhattan, Paris: Robert Laffont, 2002.

[xx] Një version i ngjashëm gjendet edhe në traditën e islamit sufi: “O zot, në të adhurofsha prej frikës nga ferri, digjmë në ferr. Në të adhurofsha prej shpresës të parajsës, mos ma plotëso këtë shpresë. E në të adhurofsha për atë çka ti je, mos më largo prej bukurisë tënde të përjetshme” (Rabi’a al-‘Adawiyya nga Basra, 713 – 801).

Advertisements

Një koment te “Antinomitë e Arsyes Tolerante

  1. Pingback: » Antinomitë e Arsyes Tolerante

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Të dhëna

Ky zë është postuar më Gusht 31, 2014 nga te Esse, Filozofi, Përkthim, Religjion dhe etiketuar me , , , , , , , , , , , .
Këtë e pëlqejnë %d blogues: