rrethana & rrethina

Kritikë dhe Aktivizëm

Gjendja e jashtëzakonshme në politikë, ekonomi e art

Intervistë me Giorgio Agamben

Përktheu Arbër Zaimi

Peppe Savà: Qeveria Monti po thirret te kriza dhe te nevojat e domosdoshme, dhe po duket se kjo na qenka rrugëdalja e vetme si prej katastrofës financiare ashtu edhe prej formave të paturpshme që po merr pushteti në Itali: por a ishte thirrja e Montit vërtet zgjidhja e vetme, apo mos vallë mundet që kjo, në të kundërt, të shndërrohet në pretekst për të imponuar kufizime serioze të lirive demokratike?

Giorgio Agamben: Kësokohe fjalët “krizë” dhe “ekonomi” nuk përdoren si koncepte, po më shumë si fjalë komanduese, që lehtësojnë imponimin dhe pranueshmërinë e masave dhe të shtrëngimeve të cilat përndryshe populli nuk do t’i pranonte. Sot “krizë” do të thotë se “duhet të bindesh!” Besoj se është shumë e qartë për cilindo se kjo e ashtuquajtura “krizë” ka vazhduar për dekada me radhë dhe se nuk është asgjë tjetër përveçse funksionimi normal i kapitalizmit të kohëve tona. Dhe ky funksionim s’është aspak racional.

Për të kuptuar se ç’po ngjet na duhet të marrim fjalë për fjalë idenë e Walter Benjaminit sipas së cilës kapitalizmi është në të vërtetë një religjion, në fakt religjioni më kryeneç, më i paepur dhe më irracional që ka ekzistuar ndonjëherë, sepse nuk njeh as shpëtim e as shpagim. Ky religjion celebron një kult të përhershëm, një adhurim liturgjia e të cilit është puna dhe objekt i të cilit, paraja. Zoti pra, s’ka vdekur; ai është transformuar në para. Banka – me funksionarët e saj anonimë dhe me ekspertët e saj – ia ka zënë vendin kishës e priftërinjve të saj, dhe përmes komandës që zotëron mbi kredinë (gjer edhe kredinë që i jep shteteve të cilat kaq butësisht kanë abdikuar prej sovranitetit të tyre), manipulon dhe drejton besimin – besimin e zbehtë e të pasigurt – që koha jonë vijon të ketë në vetvete. Pastaj, që kapitalizmi i sotëm është religjion mund të dëshmohet edhe te titulli kryesor i një gazete të madhe kombëtare ca ditë më parë: “Shpëtoni Euron pavarësisht kostos”. Mirë, “shpëtimi” që është koncept religjioz, po ç’do të thotë vallë “pavarësisht kostos”? Edhe nëse kostoja është sakrifikimi i jetëve të njerëzve? Vetëm brenda një perspektive religjioze (apo më saktë një perspektive pseudo-religjioze) do të mund të bëheshin të tilla pohime qartësisht absurde dhe çnjerëzore.

Kriza ekonomike që tash po kërcënon shumë vende evropiane, a mund të konceptohet përgjithësisht si një krizë e modernitetit në tërësi?

Kriza që tash po prek Evropën nuk është dhe aq një problem ekonomik, siç duan të na bëjnë të besojmë, po mbi të gjitha është një krizë e marrëdhënies që ne kemi me të shkuarën. Njohja e së shkuarës është e vetmja mënyrë që të kemi qasje në të tashmen. Duke u përpjekur të kuptojnë të tashmen njerëzit – apo të paktën ne evropianët – detyrohemi të shtrojmë pikëpyetje mbi të shkuarën. E kam veçuar që kjo na përfshin “ne evropianët” sepse më duket se, në pastë ndonjë farë kuptimi fjala “Evropë”, tash është e qartë se ky kuptim nuk mund të jetë politik, apo religjioz e aq më pak ekonomik, por konsiston në faktin se njeriu evropian – ndryshe nga aziatiku apo amerikani psh. për të cilët historia dhe e shkuara kanë një kuptim krejt të ndryshëm – mund t’i avitet të vërtetës së vet vetëm përmes përballjes me të shkuarën, veç duke i ndarë hesapet me historinë. E shkuara nuk është thjesht një trashëgimi pasurish dhe traditash, kujtimesh dhe njohurish, por mbi të gjitha një përbërës thelbësor antropologjik i njeriut evropian, i cili mund të ketë qasje tek e tashmja veç duke parë atë që ka ndodhur në të shkuarën. Marrëdhënia e veçantë që vendet e Evropës (Italia, madje Siçilia janë shembullore në këtë këndvështrim) kanë me qytetet e tyre, me veprat e tyre të artit dhe me peizazhet e veta: s’po flas vetëm për objektet pak a shumë të çmueshme, po edhe për gjërat më sipërfaqësore apo gjithsesi jo të rralla: shtron si çështje vetë realitetin e vërtetë evropian, mbijetesën e tij. Ja pse, duke e shkatërruar peizazhin fshatar italian me betonin e autostradave dhe me trenat e shpejtësisë së lartë spekullatorët jo vetëm që na privojnë prej disa të mirave, po shkatërrojnë dhe vetë identitetin tonë. Vetë etiketa “pasuri kulturore” është mashtruese, sepse lë të kuptohet se termi përfshin disa pasuri si gjithë të tjerat, që mund të shfrytëzohen ekonomikisht madje edhe të shiten, a thua se dikush mundet të llogarisë çmimin e identitetit të vet, apo të vërë në shitje atë.

Shumë vjet më parë një filozof i cili njëkohësisht ishte edhe zyrtar i lartë i Evropës që po lindte, Alexandre Kojevei, thoshte se homo sapiensi kishte arritur fundin e historisë dhe tani kishte vetëm dy zgjedhje: t’i avitej një kafshërie post-historike (e shembulluar tek american way of life) apo t’i avitej snobizmit (siç shembullohet te japonezët që vazhdojnë të ndjekë ceremoninë e pirjes së çajit, të zbrazur tashmë prej kuptimit historik). Mes një Amerike tërësisht të rikafshëruar dhe një Japonie që mbetet njerëzore thjesht formalisht, duke mohuar çdo përmbajtje historike, Evropa mund të ofrojë alternativën e një kulture që mbetet njerëzore dhe vitale edhe pas “fundit të historisë”, sepse është e aftë të përballet me historinë e vet në totalitet, kësisoj vazhdon prej aty drejt një jete të re.

Libri juaj më i famshëm, Homo Sacer, hulumton marrëdhënien mes pushtetit politik dhe jetës së zhveshur dhe vë në pah vështirësitë që paraqesin këto terma. Përse vyen një ndërmjetësim i mundshëm mes këtyre dy poleve?

Hulumtimet e mia dëshmojnë se pushteti sovran që prej fillimit themelohet tek ndarja e jetës së zhveshur (jetës biologjike, e cila në Greqinë e lashtë zinte vend brenda shtëpisë) dhe jetës së cilësuar politikisht (që zinte vend në qytet). Jeta e zhveshur përjashtohet prej politikës dhe në të njëjtën kohë përfshihet dhe kapet bash përmes këtij përjashtimi. Në këtë kuptim jeta e zhveshur është themeli negativ i pushtetit. Kjo ndarje e mbërrin formën e vet ekstreme tek biopolitika moderne, në të cilën përkujdesja dhe vendimmarrja mbi jetën e zhveshur bëhen objekt i lojës së politikës. Ajo çka ndodhi në shtetet totalitare të shek. XX ka të bëjë me faktin se pushtetet (qoftë dhe nën formën e shkencës) në analizë të fundit ishin ato që vendosën se çfarë është jetë njerëzore dhe çfarë nuk është e tillë. Kundër kësaj nevojitet të mendohet një politikë e formave të jetës, pra të një jete që s’mund të jetë kurrë e ndashme prej formave të saj, që s’mund të jetë kurrë jetë e zhveshur.

Bezdia, që të përdorim një eufemizëm, me të cilën njeriu i zakonshëm vendoset përballë botës së politikës a lidhet me konditat specifike italiane, apo është në ndonjëfarë mënyre e paevitueshme?

Besoj se sot gjendemi përballë një fenomeni të ri, që shkon përtej çmagjepsjes e mosbesimit reciprok mes qytetarëve dhe pushtetit, e që ka të bëjë me gjithë globin. Çka po ndodh është një transformim radikal i kategorive me të cilat jemi mësuar ta mendojmë politikën. Rendi i ri i pushtetit global themelohet në një model të qeverisjes që vetëpërkufizohet si demokratik, po kjo nuk ka hiç të bëjë me domethënien që ky term ka patur në Athinë. Që ky model është, nga këndvështrimi i pushtetit, më ekonomik dhe më funksional, këtë e provon edhe fakti se tashmë është bërë për vete edhe nga ato regjime që deri para pak vitesh kanë qenë diktatura. Është më e thjeshtë të manipulosh opinionet e njerëzve përmes ndërmjetësuesve dhe televizionit se sa kur të duhet t’i imponosh vendimet e tua gjithnjë përmes dhunës. Format e politikës që ne njohim – shteti komb, sovraniteti, pjesëmarrja demokratike, partitë politike, e drejta ndërkombëtare – tashmë kanë mbërritur fundin e historisë së tyre. Ato mbeten në jetë si forma të zbrazëta, ndërsa politika sot ka marrë formën e një “ekonomie”, pra të qeverisjes së gjërave e të njerëzve. Detyra që na pret pra është të mendojmë tërësisht që prej fillimit atë që deri më sot e kemi përkufizuar me shprehjen që edhe ashtu është jo shumë e qartë “jetë politike”.

Gjendja e jashtëzakonshme që ju e keni lidhur me konceptin e sovranitetit sot duket se po merr një karakter normaliteti, por qytetarët mbeten të përhumbur përballë pasigurisë në të cilën jetojnë përditë, a është e mundur të zvogëlohet kjo ndjesi?

Ne jetojmë prej dhjetëra vjetësh në një gjendje të jashtëzakonshme që tashmë është shndërruar në rregull, njësoj siç ka ndodhur edhe në ekonomi ku kriza është shndërruar në konditë normale. Gjendja e jashtëzakonshme – e cila do të duhej të ishte gjithnjë e kufizuar në kohë – në fakt sot është modeli normal për qeverisje, dhe kjo pikërisht në ato shtete që vetëquhen demokratike. Pak veta e dinë se normat e futura për çështjen e sigurisë pas 11 shtatorit (në Itali këto janë diskutuar që prej “viteve të plumbit”) janë më të këqija se sa ato që ishin në fuqi gjatë fashizmit. Dhe krimet kundër njerëzimit që kanë ndodhur gjatë nazizmit janë bërë të mundshëm pikërisht prej faktit që Hitleri, sapo mori pushtetin, shpalli një gjendje të jashtëzakonshme të cilën nuk e revokoi kurrë. Po ai sigurisht që nuk i ka patur mundësitë e kontrollit që kanë shtetet bashkëkohore (të dhënat biometrike, telekamerat, celularët, kartat e kreditit). Mund të thuhet se sot Shteti e konsideron çdo qytetar si terrorist virtual. Kjo gjë s’mund veçse të përkeqësohet, dhe ta bëjë të pamundur atë pjesëmarrje në politikë që do të duhej të përcaktonte demokracinë. Një qytet sheshet dhe rrugët e të cilit janë të kontrolluara prej telekamerave nuk është më një vend publik, është një burg.

Autoriteti që shumë lexues i njohin studiuesve si ju, që hulumtojnë natyrën e pushtetit politik, a mund të na bëjë të shpresojmë që, për ta thënë në mënyrë banale, e ardhmja mund të jetë më e mirë se e tashmja?

Optimizmi dhe pesimizmi nuk janë kategori të dobishme për të menduarit. Siç ka shkruajtur Marxi në një letër që ia dërgonte Rugeit, “situata e dëshpëruar e epokës në të cilën jetoj më mbush me shpresë”.

A mund t’ju bëjmë një pyetje mbi ligjëratën që ju mbajtët në Scicli? Dikush e ka lexuar përfundimin tuaj sa i përket Piero Gucciones si një homazh ndaj një miqësie të rrënjosur thellë në kohë, të tjerë kanë vënë re se si ju po tregoni një mënyrë për të dalë prej shahut-mat ku duket se është mbërthyer arti bashkëkohor.

Sigurisht që ishte një homazh për Piero Guccionen dhe për Sciclin, këtë qytet të vockël ku qëndrojnë disa prej piktorëve të gjallë nga më të rëndësishëmit. Situata e artit sot ndoshta përbën terrenin shembullor për të kuptuar atë krizën në raportin me të shkuarën, për të cilën folëm më parë. I vetmi vend ku mund të jetojë e shkuara është e tashmja, e nëse e tashmja nuk e ndjen më të shkuarën e saj si të gjallë, muzeu dhe arti, të cilat përmbajnë figurën eminente të asaj të shkuare, bëhen vende problematike. Në një shoqëri që s’di më ç’të bëjë me të shkuarën e saj arti gjendet i shtrënguar mes Shilës së muzeut dhe Karibdës së mercifikimit. Shpesh të dyja këto koincidojnë, siç ndodh në ato tempuj të absurdit që janë muzetë e artit bashkëkohor. Duchampi ndoshta ka qenë i pari që e ka vënë re qorrsokakun ku ishte ndryrë arti. Ç’bëri Duchampi kur shpiku ready-made­in? Ai mori një objekt të çfarëdoshëm për përdorim të përditshëm, përshembull një shurrtore dhe duke e futur në një muze, e detyroi të paraqitet si një vepër arti. Natyrisht – përveç momentit të shkurtër sa zgjat efekti i habitjes dhe i tronditjes – asgjë nuk paraqitet këtu: s’paraqitet as vepra e artit, se bëhet fjalë për një objekt përdorimi të prodhuar thuajse në mënyrë industriale, as veprimi artistik sepse në asnjë mënyrë nuk kemi poiesis, madje as artisti, sepse ai që nënshkruan me një emër ironik e të rremë një shurrtore nuk vepron si artist, po më shumë si filozof, apo si kritik, apo siç kishte qejf të thoshte vetë Duchampi, si “dikush që merr frymë”, si një njeri i thjeshtë. Sidoqoftë është e sigurt se ai nuk synonte të prodhonte një vepër arti, por të zhbllokonte rrugën e artit, të mbyllur mes muzeut dhe mercifikimit. Siç e dini, ajo që ngjau paskëtaj ishtë një grumbullim, fatkeqësisht ende aktiv, spekullantësh dhe mashtruesish të aftë që e transformuan ready-madein në vepër arti. Ky është i ashtuquajturi art bashkëkohor që s’bën gjë tjetër veçse përsërit gjestin e Duchampit, duke mbushur me jo-vepra dhe me performanca muzetë, të cilat s’janë gjë tjetër veçse organe të tregut, të destinuara për të përshpejtuar qarkullimin e mallrave që njësoj si paraja tashmë kanë mbërritur të kenë një gjendje të rrjedhshme (likuiditet), mirëpo nga ana tjetër dëshirojnë ende të kenë vlerë si vepra. Kjo është dhe kundërthënia e artit bashkëkohor: shkatërron veprën e në të njëjtën kohë pretendon çmimin.

Advertisements

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Këtë e pëlqejnë %d blogues: